sábado, 20 de agosto de 2011

EN BUSCA DE LOS "KURTU" PERDIDOS

 
Antes de publicar "Ñembosarái" aquí, a principios del 2009, apelando al recuerdo de los "contempos" (por si alguien las haya guardado, y aún las conserva), inicié por distintos medios la búsqueda de FIRRAKAS. Durante este proceso, y aún sin conseguirlas, armé un collage de imágenes y construí una firrakera, esperando encontrar pronto los vestigios de los mágicos envoltorios de "Caramelos Culturales" (o "Caramelos Deportes") que tantos recuerdos traían de mi lejana niñez.
Pareciera infructuosa la búsqueda hasta que, en el mes de mayo, el 17, día del cumpleaños de mi difunta madre, mi hijo Milner desde Villarrica me envió por Facebook una foto del “Kurtu”. Me comentó que Hugo Marcelo Galeano pidió por radio durante mucho tiempo uno de estos envoltorios, nadie recordaba el "Kurtu", hasta que, finalmente, consiguió un espécimen de Caramelos Deportes 1966. El mismo, según me relató Milner, salió de una vidriera de la Liga Ovetense de Fútbol. En la figura aparece la foto de un jugador de apellido Vargas enmarcado con un escudo con los colores albirrojos de la Liga Ovetense, dos guirnaldas de flores y un balón de fútbol.

El 8 de julio de 2011 Didier Cristaldo 
publicó, en ABC Digital, el artículo "El fútbol y los caramelos culturales" con un reportaje a Don Juan Alberto "Chiqutín" Hermosilla, precursor de los famosos e inolvidables "Kurtu", en el mismo publicó además las fotos de la firraquera y el envoltorio (Vargas) publicados   anteriormente aquí en Kuaapy.

El Kurtu Vargas se volvió famoso, hoy puede verse en blogs y publicaciones de los medios digitales.

La búsqueda y las indagaciones siguieron hasta que, una noche en el colegio, al mirar el artículo mencionado, uno de mis alumnos, Cornelio, exclamó: "en casa, mi papá tiene un álbum de esas figuritas...". Ni corto, ni perezoso inicié el acoso a fin de obtener el permiso correspondiente para echar un vistazo al álbum, y luego la autorización para fotografiarlo y compartirlo con los seguidores de Kuaapy.


El álbum en sí contiene recortes de periódicos de los años 1.984 y 85. En ellos aparece la figura del golero de Club Silvio Petirossi, Cornelio Coronel, padre del alumno mencionado con el mismo nombre, cuando se coronó campeón de la Segunda División de Ascenso de la Liga Paraguaya de Fútbol.


En una de sus páginas saltan a la vista las coloridas figuritas de nueve jugadores, impresas en los famosos Caramelos Deportes del año 1.985. Con una mirada atenta se deduce que la página inicialmente contuvo la nómina de los once jugadores del plantel del equipo campeón de la temporada 1.984. Otro buscador de tesoros se los apropió como valioso trofeo. ¡Ojala se pudiera volver a completar!




 Las nueve figurillas aún abrazadas al álbum perpetúan los siguientes nombres: C. Coronel, A. Ramos, Santa Cruz, M. Coronel, Núnez, Alfonso, Flor, Trivero y Benítez.


Agradeciendo la deferencia de la primicia, devolví el valioso material a mi alumno. El tesoro sigue en el cofre de los recuerdos de Don Cornelio. Hoy con la anuencia de la familia Coronel - Núñez, este investigador de recuerdos y KUAAPY, lo compartimos con Usted; y nos comprometemos a seguir con la pesquisa.



Ud. puede colaborar en la búsqueda.!!!



lunes, 20 de junio de 2011

TURU REHEGUA


¿Moôgui che renói,
moô che reraha turu pu?
Turu de la Familia Alarcón
Caraguatay

Ahendu turu pu vakaratînguégui guare,
mombyrýgui omombe’u
so’o kyra oîtaha.
Aipykúi che rape, pya’e pya’e aguata,
so’ohápe aha.
Aguahê, ajogua, agueru
sakarô ha ipokue.
Amyendy che rata, jepe’a opiriri,
 kurupa’y ha tajy tataypy ombojajái,
japepo ombopupu, ombohyjúi  sakarô,
omohu’û  ipokue,
kurapepê hendive tajao ha sevóieta,
 avati ku’ígui vori vori omohypy’û pe hykue.
Ambue japepópe tyrarâ opupu,
mandi’o pomberi, morotî, hykupa.
Karuhápe oiko  syryku, karaku jepyte
“Heterei ko mba’e, michîmi tamokarapachâi…”
Ha upéi kaguyjy eira hû reheve,
térâ kiveve  ro’ysâ  ha kamby jygue.
Opururu che rye, amopanê vare’a, oguahêma vy’a.
Kambuchi pyahúpe hykuesê pohâ ka’avo,
Kaygua vakaratînguépe hyakuâ ka’a porâ
amboguapy hagua tembi’u: terere ro’ysâ.


TURU (Turú)

Es la nomenclatura dada al instrumento musical, de viento (especie de trompeta), hecho de cuernos (astas) de animales, en nuestro país generalmente de vacuno y es utilizado como aviso o señal de algún acontecimiento. 

Su sordo, áspero, grave y profundo sonido, depende del tamaño y de la fuerza del soplido.

Se lo asocia con los momentos épicos de nuestra historia. Surgieron leyendas sobre su utilización en ambas guerras en que se vio envuelta nuestro país.

En mi pueblo (Caraguatay) se utilizaba para avisar una “carneada”,  algún peligro o simplemente para gritar al cielo alguna pena o expresar estado de felicidad.


La utilización del cuerno como instrumento data desde el neolítico y puede verse en escritos como la Sagrada Biblia, muchos Clásicos Universales, películas (El señor de los anillos. por ejemplo) y telenovelas actuales.



Cuadros de los israelitas en el desierto | 



Gran Cuerno de Vorondil -
 Tolkienpedia
Peón Tocando el cuerno
 en la novela brasilera
Ciudad Paraíso


sábado, 26 de marzo de 2011

ÑANDEJARA ROVASA


Oky,
otyky (yvaga resay),
ysyry po’i
yvy omohe’ô,
omogue yvy timbo,
omboykue ñemity.
Koga oikove,
 hendypu, hovyû,
ipoty jera, hi’aky,
ipeky,  ha vokoi hi’aju
Mitâita hendypu,
oisu’u, ombokua,
oipyte yvá'aju,
omokô hykuere.
Ohasá vare'a,
omondyi mba'asy.
Sy ha tuva ojovasa.
Ñandejara opukavy.
Iporâ hembiapo:
¡Yvypóra vy’apavê!

lunes, 17 de enero de 2011

ESCUELAS ABIERTAS DE VERANO 2011






Una vez más  el Colegio Nacional Profesora María del Carmen Morales de Achucarro del Barrio san Isidro de Lambaré se convirtió  en un espacio en dónde se vivió  "en comunidad",  La institución abrió sus puertas para recibir a más de 200 niños/as y jóvenes de 4 años en adelante.




El Ministerio de Educación y Cultura  nos encomendó la implementación del Proyecto “Escuelas Abiertas de Verano 2011", como espacio comunitario de aprendizaje significativo de valores de convivencia, entre otras cosas, mediante la utilización de técnicas lúdicas y de cooperación entre actores de la institución educativa y la comunidad.




Más de 200 alumnos realizaron en el día de la fecha  actividades artísticas, deportivas y recibieron la merienda escolar, bajo la atenta y protectora vigilancia de los profesores/as voluntarios/as y padres/madres acompañantes.







Durante tres semanas  los pasillos, el patio y las aulas del colegio se llenarán del bullicio, la alegría y la inocencia de tantos niños y jóvenes.


  • El Director del Colegio. Lic. Ignacio Alberto Pereira Morínigo, como Coordinador General
  • Los Profesores: Miguel Angel Alarcón Romero, Valerio Bogado Cristaldo, Rosa Estela Agüero Cardozo, Evangelina Leiva, Andrea Karina Caballero,  Miguela Beatriz Agüero Cardozo, Lucas Zacarías Fernández Alvarez, Silvia Benitez. Ruben David Zacarías Martínez (MF)
  • Como personal de apoyo Fabiola Caballero Ortiz, Justo Pastor Ugarte y un grupo de jóvenes y madres entusiastas y voluntariosas que ayudaron
Notas del día:


a.       Al evaluar las actividades de la jornada se destacó la acción inclusiva del proyecto. Un niño con capacidades especiales (sordomudo) participó    activamente en algunos talleres antes de ser notada su particularidad.
b.      El aporte del MEC en libros, alimentos, útiles, elementos deportivos, electrónicos e informáticos.c.       Participación destacada de los fotógrafos amateurs para la inmortalización de algunos momentos mediante instantáneas captadas.

      domingo, 28 de noviembre de 2010

      JOJO IPY'AROPÚMO'ÂRAMO GUARE

       
      (Mbo'ehára Lucila Leivandive rohai va'ekue)



      He'i chéve peteî jevy chembo’eha kuera:
      - Neîna mbo'ehara: mombe'u gua'u ipyahumíva, na ñahendúmi,
         nde reikuaahaicha ymave guare,
         ha ikatuvéramo póra rehegua. 

      - Pekirirîmba ramo ikatúmba' éne che akâgui osê, 
         mandu'a rokáipe iñongatupy. 

      - ¡Neî, peina iñapysêma, ko amombe'útava ningo,  añete oiko va'ekue!

      Pejapysakamíntekena lo mitâ, 
      kóva ko “suceso” Jojope ojehúvaekue oñemboki ñepyrû ramo guare ña Pali rehe.

      Ichugui ningo upéramo ojehasa mivéma tasê rei rei. 

      Ijespuelasembaitéma, ha katu oiko ichugui karia'y puku, 
      rasa ijukýva ha ikatupyry

      Ha’e ningo kuñandi ipo'ami voi.

      Upéichami oiko pekyrapykuéri, opárupiete, ku "platavaícha" oikundaha. 

      Mitâkuña porâ, ha'e ohechahápe, oñembopysyry, oñembohesa'i ha omongeta.
      Chupe opukavýrô térâ ohetûmívo, ku mba'e he'êvaícha, osyrypa.

      Péicha oikohápe oñemboki peteî mitâkuña porâ, 
      resa pukavy, hatypykua jovái,  ha hi’áva apopêva rehe. 

      Ohómi va'erânte mombyry ohechávo pe ikichiha, 
      ndoikuaái kane’ô, ára vai térâ tape mombyry. 

      ¡Hasy peve ojuhu imoakâ guapyharâ.
      Ta'emi peême, na aguîri ete ningo opyta Ñai’ûnguágui ku Vera kosta. 

      Upevere ndojokói chupe ára haku, ama, ni yvytu vai. 
      Ka'aru asajevove oheja ohejáva, 
      oipykúi tape oguahê hagûaicha pytûmby jave.

      Oigyru “alambre”, ojapyhara "trankera",  py’a tarovápe, omombyky tape .

      -          - Adio ña Remigia, ¿tahasami nderógarupi?
      -          - Neî che memby ¿moô gotyo rejapi?
      -          - Ahami, hasýpe, chemborayhu jára amomaiteivo. 
            - Iporâ upéva, tereho pya'eke, ani nde pytû.
      Ogûahê vovénte ipy'ajera,
      ijyvága pukavy ohechávo, ombogue ijy’uhéi. 

      Vy’a, juavi´û, joguerohory, ñasaindy rendýpe, 
      pyku'ipe ñúicha oñomokunu’û.

      Oukuévo hina peteî jevy, iñembokiha rógagui pyhare pytû, 
      otiri yvága, mombyry osunu, 
      - okyvétahina, he'i ijupe.
      - Na chemoirûmína “Señor San Gregorio” chéngo nde tokajo ha romyataindy.

      Ha péicha  oguahêma ka'ysa yvatépe, 
      karai Alisio róga ohasa rire, iñakâme ipu vaka jejukáramo guaicha,
      ho'áva ha tuicha tyapu.

      Ña Susana róga ohasápamívo, ohupyty
      Kurusu de López (ambue jevy amombe'uta peême mba'eicha rupi pa) 
      ¡Chake póra, he'i ju'i...!
      Ojehechauka ichupe aravera rendýpe,mba'e oikuaa'yva .
      Osapymi hatâ, oñendymokô, ojehovasa. 

      Ha’ete voi yvytu oipejúva hatâ hatâve, otyky tykýma, okyta katu,  
      Ja hesápirîma, ha ojesape'ápe ndaha'éi ha'e,
      hague pu’âmba ha hetyma kangy,
      ohechárupi mba’e morotî.

      Opu’âvaicha ivýgui,
      ha osyryry hape oñemboja hese. 

      Ijahy'o guýpemi oñembo'e pere, 
      oguývo ha ovakâvo “Bendito” ha “Crendio Padre”, 
      oñendy mokô, py’aguasu ohupi ha oguata pya’eve.

      Ohasa rirénte vaicha oñandúma hapykuéri ohova, ipyahê vevúi, 
      hetyma ojokóvaicha anive oho.
      Ipypohýipa, yvy rehe oja vaicha, ikorasô perere.

      - Cheakâmente hina, he’i ijupe,
          anichéne chéve “ojesusede”, mbeguemínte ahata ani añemondýi,
      - Chendive ohoséramo, mba'e jajapóta.

      Ha’e  ipya’evérô terâ opytavevo, ambue avei.

      Tape ipukuvévaicha,
      peicha oho mombyry porâ oguahê peve táva rembe’ýpe, 
      ipy’a jera, opámavemarupi pyhare pytû, 
      tape ohesapéma “lampiû” kuéra ita, 
      - Ko'êtîma hina, oîma opu'âva okay’uhaguâ.
      Opyta upépe ojapysaka.
      ¡Opyta avei pe imuñaha!  

      Omyendysévo peteî “Triunfo Largo”,  oikyty “fósoro” ha yvytu ñaña ombogue ichugui. 
      Hasýpe poryrýi hape ombojepota, 
      oipyte, omokó  ha oipeju jevy, pety ratatî.

      Peju San Vicente, Tupasy Merce ha  Santokueraita
      pene memby keridorehe kena pemaña.

      Jovasá jovaipe ipy'aguasuvéma, ojere omaña.

      Upépe osê, tuicha ipukapo, opuka puku ha hesaypa.

      Mombyry vaicha ohendu oñe'êva: 
      - Reñembopy’aguapýkena chera’y,
          ndeve riokuaavaicha.... ¡Karai Nenito ra’y,ningo ra'e!. 
      - Nemondýi tuichápa upe jaikuaáva, ombojuapy.

      Ogueru hi'â, oguapy ita ári pe tape yképe, ojopy iñakâ ha ombohovái:
      - Nahâniriveima Karai Ramô Puku, 
      - “Cal“ ryrukuénte nigo ra’e, che sapatu tákorehe ojelia isâ,
      - Ha do kilómetro míinte ambotyryry, ndajeréirupi amaña haguâ,
         aimo'â rupi ku "malavisión".


      Opa.